deep time

deep time

20.1.2023 – 4.3.2023 martch pera
28.1.2023 – 4.3.2023 martch piyalepaşa

Artist

Sinem Dişli

Deep Time or Faces of Matter

written by Oğuz Karayemiş
translated by Tuba Önder

What is deep time? Or what is deep in time? Here we are dealing with what is before human, what comes before it. A “natural” idea is to accept that this is a point or part of a stretch of time that stretches like a straight string, long, long before the point we are in. Everything deep in time is obsolete, belongs to a mute and silent past. The presuppositions that establish the naturalness of this idea are the legacy of Modernity and the Age of Enlightenment. These are the presuppositions that one threshold has been crossed with the emergence of human in history, and another threshold has been crossed with modernity, thus entering the age of Reason and Intelligence, establishing new ways of comprehending the world and solving the problems we encounter on its surface: Homo Sapiens and Homo Faber dominated nature. Undoubtedly, human is arrogant. Thinking this way has grounded our arrogance and reassured us for several centuries. It enabled us to conceive of our species as a Subject in the face of the passive Objecthood of other living and non-living things. We were not only human beings who knew and used tools, we also gave shape to other living and non-living things, the earth, thanks to our knowledge and tools.

Sinem Dişli shows us a completely different way of thinking about deep time. First of all, time accumulates: stars die, explode and disperse; the dust of the scattered star turns into planets, becomes mountains and rocks. These rocks dissolve, mix with water, and recombine into living things, their enzymes, their skeletons. The exhibition Deep Time: Faces of Matter  is based on an intense interest in the way time accumulates in cosmic and geological strata, and in the metamorphoses of matter as accumulated time through these strata. With Dişli’s works, we realize that deep time is not the time of the past, but the time of what is under our feet, even that which traverses all living and non-living things. It is the time to exist for the one who rumbles deeply, aside from being silent, who organizes and produces the alphabets aside from being mute. Deep time is the time of matter.

Deep time is not a collection of events that happened billions or millions of years ago. It is time, the effects of which are our reality, whose consequences form the earth as we know it. It continues to be ubiquitous in rocks, oceans, atmosphere and extraterrestrial planets, star systems, throughout the cosmos. But new methods are required to understand this and to investigate this stratum. These are methods that we cannot fully comprehend as long as we think of the artist as someone who applies the forms she creates out of nothing to a passive mass of matter. By recreating the methods of archeology, geology, and 19th century farmers that established the bond they established with the earth, by being inspired by them, Dişli points to a claim about the essence of art. First of all, it is necessary to set aside the prejudice that matter is identified with passivity and form with activity, and that they reside in two separate realms, one earthly and the other spiritual. In the landscape we find before us through the practices of Dişli, form means organization and is the expression of the self-organizing power of matter itself. Form does not come from a mental and spiritual afterworld and haunt matter. Rather, it is the product of matter itself’s capacity to ceaselessly create new worlds.

So we are faced with minerals: from limestone rocks to the bird’s skeleton and then to the bird’s egg. These are just a few of the dozens of organizations that calcium and other minerals once produced in the heart of a star are capable of. If art is the activity of making the continuities and separations that we could not perceive before, the forces at work perceptible on one side, then it is possible to say that the art practice that traverses the Deep Time exhibition makes the continuities from the world of minerals to the vitality sensible and intelligible. These continuities are continuities that connect deep time to the present, opening it to the future, perhaps a deep future.

However, contemplating the organizational capacities of matter allows us to get only half the way out of Modernity, which is based on the idea that human is endowed with an excessive power and opens a great gap in time. It’s a well-known story by now: with Homo Erectus, upright posture freed the hand from being a walking organ, providing the conditions to transform it (with the help of the position of the thumbs on the hand) into a grasping organ. In the sequence of transformations this initiated, the mouth also ceased to be an organ of grasping, and thus became an organ of whistling, singing and speech. It can be said that the history of human as it is today is, in a way, the history of the hand, in this history the hand is the organ of shaping the earth.

From one point of view, —Modernity is right about that— the hand is an organ of interruption. It cuts off the flow of rivers, builds dams. It cuts off the slow flow of rocks over millions of years, building caves, houses, art galleries out of them. But the first thing to see is that the hand is always tied to the stone. The hand either directly grasps the stone, strikes one on another, or grasps another tool that eventually grasps the stone. There is certainly a neural network going from the hand to the brain, but what justification can there be for saying that this is a relation ontologically disparate from and superior to the connections between the fingers and the stone? The hand is already bone, calcium and phosphorus, various forms of matter flow in its veins, its muscles are the organization of matter. Minerals carry electrochemical messages in nerve endings. The brain is a giant mineral.

The hand, then, is not just an organ of interruption. The hand is also an organ of continuity. It is always in the middle of one or a series of processes: cosmic and geological processes that started billions of years ago, biological processes that started millions of years ago… It is the product of them. The hand can accelerate and direct these processes as well as interrupt them. If a special place is to be given to the hand, it can rather be said that it is an organ of mediation: it is part of the self-organizing processes of form-hungry matter. The hand  mediates the alliances and conflicts of our bodies, the self-organized matter, with the other bodies.

That’s why it’s up to the experimenter hand to invent new methods of manifestation that go from matter to form. This hand may be the hand of the farmer who measures the humus content of the soil by means of chemical chromatography, or the hand of the geologist who reduces the millions of years of geological history to the minutes in the sandbox. But above all, it is the hand of the artist. It is the hand that puts into effect the new capacities of matter, which is never alone in an abstract way, always already organized in bodies, that draws out new powers and new forms from it, and mediates them: If each new organization is the product of a process that dissolves the obvious powers and functions of the previous ones, separates them into new capacities and somehow puts them into a new composition, the hand is like the catalyst for that process. It is a catalyst when striking stone on stone and writing the basic codes for artificial intelligence.

Doesn’t the importance of the tool also lie here? On the one hand, it is an extension of the hand, opening it to new capacities, serving to create new unknown actions or to enact existing actions more vigorously or sensitively. But this human-centered view can only partially comprehend the real capacities of the tool. Bone tools are not only an extension of the action of the guiding hand that we rub back into the brain and mind, they are also another transformation of, another form of organization of minerals. But even that is still not enough. The tool also extends from other bodies to the hand, belongs to their history, is deep. It conveys their resistances, limits and thresholds to the hand; with their own resistances. If there is hand-to-hand learning, or even self-learning, in the craftsman’s or artist’s workshop, here the pedagogue is the tool. The apprentice follows the master’s hand, the tool moves on the bodies, but learning cannot be reduced to the imitation of the seen action. Because the apprentice needs to take the tool in her hand and discover the strengths and weaknesses of the tool, her hand and the other bodies it mediates. In this way, she learns to put new capacities to work for her hand, namely her nervous system, muscles and bones.

But all this should not lead us to assume that our effects are insignificant. On the contrary. In the ever-changing asymmetries of the interactions of organized matters, we witness the overpowering of the hand and brain from the subtle Anthropocene to the Capitalocene, marked by the beginning of agriculture and the transformation of forests into farmland. The basis of this situation is neither a weakness that can be called our nature, nor a supernatural trait of our brain. Rather, the matter is that the ideas secreted by the brain and the organizational processes catalyzed, that is, accelerated by the hand gradually turn against life in general. This black marble is the silent witness of how the wheels of industry and daily life bring together the potentials of accumulated matter as deep time in a way that triggers the extinction of plants and animals. Our glow lamps are connected to hydroelectric power plants, thermal plants and mines that are destroying ecosystems and colonizing geographies. Here, neither the divine vision established nor our sleight of hand, which erases something from the image, can save us. Maybe this is the betrayal of the hand to human. So the question is: What can we rely on in an age when our extinction can be imagined as an almost inevitable end? On the impudence of life that proliferates impudently on that little boulder, that organizes deep time directly into vitality. Human can be arrogant, life is impudent.

In the Deep Time exhibition, we comprehend the dates of the acquisition of faces of matter. The earth did not wait for human to take form. The shaping of human was also a product of earth’s vital forces. These stones, minerals, colours, tools, blood and bone, all are the faces of matter. We can no longer put ourselves at the beginning of history, as if everything were born of human, or at the end of deep history, as if everything were drawn towards the birth of human. Just as a stone is in the middle of geological history, so is human in the middle of everything. Deep time is our machines, deep time is muscle and vein, rock and paint. It is the electric lamp lighting in our streets, the word that rises from our throat.

So time doesn’t just accumulate. Instead of moving forward leaving the past behind like a straight line, it always spirals by opening another layer of the past to the present and the future. It is knitted with gravitational fields where some processes are concentrated and centrifugal fields where some processes are accelerated. Here is Mesopotamia, here is the wheat, here is the temple. Geography becomes history here, a leap takes place. But at the same time, history becomes geography, accumulating as stones, seeds, and animal remains for the geologist and archaeologist to discover. Our museums are wrong. There is no separate history of Human and Nature, only a natural history of human and a history of becoming human of nature. This history can no longer be read as a date in which tools and institutions, as prophesied by the modern science of categorization, mark the increase in hu(man)’s domination of “nature”. Tools are mixed with dreams, institutions with games. The force that moves our bodies and hands is the same impudent force of life that produces planets from stars, living things from minerals, words out of air.

Through her art practice, Dişli asks questions that require us to turn history upside down, tear up the veil of our arrogance, re-examine our own practices and our existence in the sequence of metamorphoses of matter, and most importantly, question the face we have been wearing for several centuries. With the meticulousness of an archaeologist, the manners of a geologist, the love of the land of a farmer, and the sensitivity of an artist, it makes you feel that behind every face of matter lies the potential of another face, and that a new transformation, a new face, is also possible in the sequence of transformations. Let’s open our hearts to matter with the artist who opens art to the heart of matter or opens the heart of art to the activity of matter. Let matter take a thousand and one new faces there, and life impudently re-sprout from the ruins of a civilization of arrogance.

Derin Zaman veya Maddenin Sûretleri

Oğuz Karayemiş

Nedir derin zaman? Ya da nedir zamanda derin olan? Burada insandan önce olanla, ondan önce gelenle iştigal ediyoruz. “Doğal” bir fikir, bunun düz bir ip gibi uzanan bir zaman içinde bulunduğumuz noktadan çok ama çok önce gelen bir nokta veya kısım olduğunu kabul etmektir. Zamanda derin olan her şey eskimiştir, dilsiz ve sessiz bir geçmişe aittir. Bu fikrin doğallığını kuran önkabuller, bize Modernliğin ve Aydınlanma Çağının mirasıdır. İnsanın tarihte zuhur etmesiyle bir eşiğin, modernlikle ise bir başka eşiğin aşıldığı, böylece Aklın ve Zekânın çağına girdiğimiz, dünyayı kavramanın ve onun yüzeyinde karşılaştığımız problemleri çözmenin yeni biçimlerini tesis ettiğimiz önkabulleridir bunlar: Homo Sapiens ve Homo Faber doğaya egemen olmuştur. Şüphesiz insan kibirlidir. Bu şekilde düşünmek uzun birkaç yüzyıldır kibrimizi temellendirdi ve bizi teskin etti. Türümüzü, diğer canlı ve cansızların edilgen Nesneliği karşısında bir Özne olarak tasavvur etmemizi sağladı. Yalnızca bilen ve alet kullanan insan değildik, bilgimiz ve aletlerimiz sayesinde diğer canlılara ve cansızlara, yeryüzüne biçim veriyorduk.

Sinem Dişli, derin zamanı düşünmenin bambaşka bir yolunu gösteriyor bize. Her şeyden önce, zaman birikir: yıldızlar ölür, patlar ve dağılır; dağılan yıldızın tozları gezegenlere dönüşür, dağlar ve kayalar hâline gelir. Bu kayalar çözülür, suya karışır ve yeniden bileşerek canlılara, onların enzimlerine, iskeletlerine dönüşür. Derin Zaman: Maddenin Sûretleri sergisi, zamanın kozmik ve jeolojik tabakalar halinde birikme biçimlerine, birikmiş zaman olarak maddenin bu tabakalar boyunca başkalaşımlarına yoğun bir ilgi üzerine kurulu. Dişli’nin eserleriyle fark ediyoruz ki derin zaman, geçmişte kalmış olanın zamanı değil, ayaklarımızın altında olanın, hatta bütün canlıları ve cansızları katedenin zamanıdır. Sessiz olmak bir yana derinden derine gümbürdeyenin, dilsiz olmak bir yana örgütlenip alfabeleri üretenin var olma zamanıdır. Derin zaman, maddenin zamanıdır.

Derin zaman, milyar veya milyon yıllar önce olup bitmiş olayların bir manzûmesi değildir. Neticeleriyle bildiğimiz hâliyle yeryüzünü oluşturan, etkileri gerçekliğimiz olan zamandır. Kayalarda, okyanuslarda, atmosferde ve dünya dışı gezegenlerde, yıldız sistemlerinde, kozmosun tamamında alttan alta olmaya devam etmektedir. Fakat bunu anlamak, bu tabakayı araştırmak için yeni yöntemler gerekir. Sanatçıyı hiçten yarattığı biçimleri edilgen bir madde kütlesine uygulayan biri olarak düşündüğümüz müddetçe tam anlamıyla idrak edemeyeceğimiz yöntemler bunlar. Dişli, arkeolojinin, jeolojinin, 19. yüzyıl çiftçilerinin yeryüzüyle kurdukları bağı tesis eden yöntemleri sanatta yeniden canlandırarak, onlardan esinlenerek her şeyden önce sanatın özüne dair bir iddiaya işaret ediyor. Önce, maddenin edilgenlikle biçiminse etkinlikle özdeşleştirildiği, bunların biri dünyevî diğeri tinsel iki ayrı âlemde ikâmet ettiği önyargısını bir kenara bırakmak gerekir. Dişli’nin pratikleri aracılığıyla karşımızda bulduğumuz manzarada biçim, örgütlenmek demektir ve bizzat maddenin kendi kendini örgütleme kudretinin ifadesidir. Biçim, zihinsel ve tinsel bir öte-dünyadan gelip maddeye musallat oluyor değildir. Aksine bizzat maddenin durmaksızın yeni dünyalar yaratabilme kapasitesinin ürünüdür.

Böylece minerallerle karşı karşıyayız: Kalker kayaçlardan kuşun iskeletine oradan da kuş yumurtasına. Bunlar bir zamanlar bir yıldızın kalbinde üretilmiş kalsiyumun ve diğer minerallerin muktedir olduğu onlarca örgütlenme arasından sadece birkaçıdır. Sanat, bir yanıyla daha önce pek de algılayamadığımız süreklilikleri ve ayrılıkları, iş başında olan kuvvetleri algılanabilir kılma etkinliğiyse şayet, Derin Zaman sergisini kat eden sanat pratiğinin mineraller dünyasından canlılığa uzanan süreklilikleri duyulur ve düşünülür hâle getirdiğini söylemek mümkündür. Bu süreklilikler, derin zamanı şimdiye bağlayan, onu geleceğe, belki de derin bir geleceğe açan sürekliliklerdir.

Fakat maddenin örgütlenme kapasitelerini düşünmek, insanın haddinden fazla bir kudretle donatıldığı, zamanda büyük bir yarık açtığı fikrinin merkeze alındığı Modernlikten kurtulmak için aşılması gereken yolun sadece yarısını aşmamızı sağlar. Şu artık bilinen bir öyküdür: Homo Erectus’la birlikte, dik duruş eli yürüyüş organı olmaktan özgürleştirmiş, onu (başparmakların eldeki konumunun da yardımıyla) kavrama organına dönüştürecek koşulları sağlamıştır. Bunun başlattığı dönüşümler silsilesi içinde ağız da kavrama organı olmaktan çıkmış, böylece ıslık çalma, şarkı söyleme ve konuşma organı hâline gelebilmiştir. Denebilir ki günümüzdeki haliyle insanın tarihi, bir açıdan elin tarihidir, bu tarihte el yeryüzünü şekillendirmenin organıdır.

Bir bakış açısından el—ki Modernlik bu konuda haklıdır—bir kesinti organıdır. Nehirlerin akışını keser, barajlar inşa eder. Kayaçların milyon yıllara yayılan yavaş akışını keser, onlardan mağaralar, evler, sanat galerileri inşa eder. Fakat ilk görülmesi gereken şey, elin daima taşa bağlı olduğudur. El ya doğrudan taşı kavrar, onları birbirine çarpar ya da nihayetinde taşı kavrayan bir başka aleti kavrar. Elden beyne giden bir sinir ağı bulunur kuşkusuz, fakat bunun parmaklarla taş arasındaki bağlantılardan ontolojik açıdan bambaşka, daha üstün bir ilişki olduğunu söylemek için nasıl bir gerekçe bulunabilir? El zaten kemiktir, kalsiyum ve fosfordur, damarlarında maddenin türlü hâli akar, kasları maddenin örgütlenmesidir. Sinir uçlarında elektrokimyasal mesajları mineraller taşır. Beyinse devasa bir mineraldir.

O halde el yalnızca bir kesinti organı değildir. El bir süreklilik organıdır da. Daima bir veya bir dizi sürecin ortasındadır: milyarlarca yıl önce başlamış kozmik ve jeolojik, milyonlarca yıl önce başlamış biyolojik süreçlerin… Onların ürünüdür. El, bu süreçleri kesintiye uğrattığı gibi hızlandırabilir ve onlara yön verebilir de. Ele özel bir yer verilecekse eğer, daha ziyade onun bir aracılık organı olduğu söylenebilir: Biçime susamış maddenin kendini örgütleme süreçlerinin bir parçasıdır. Örgütlenmiş madde olan bedenlerimizin, diğer beden veya cisimlerle ittifaklarının ve ihtilâflarının aracısıdır.

Bu yüzden maddeden biçime giden yeni zuhur yöntemleri icat etmek, deneyleyen ele düşmüştür. Bu el, kimyasal kromatografi aracılığıyla toprağın humus miktarını ölçen çiftçinin eli olabileceği gibi, kum kutusunda milyonlarca yıllık jeolojik tarihi dakikalara indiriveren jeoloğun eli de olabilir. Fakat her şeyden çok sanatçının elidir. Asla tek başına soyut bir şekilde bulunmayan, yani daima cisimler hâlinde zaten örgütlenmiş olan maddenin yeni kapasitelerini yürürlüğe koyan, ondan yeni kudretler, yeni biçimler çekip çıkartan, bunlara aracılık eden eldir: Her yeni örgütlenme, bir öncekilerin aşikâr kudret ve işlevlerini çözüp onları kapasitelerine ayrıştırarak yeni bir şekilde bileşime sokan bir sürecin ürünüyse, el bu sürecin katalizörü gibidir. Taşı taşa vururken de yapay zekâ için temel kodları yazarken de bir katalizördür o.

Aletin önemi de burada yatmaz mı? Bir yandan elin uzantısıdır, onu yeni kapasitelere açar, bilinmeyen yeni eylemleri yaratmaya veya mevcut eylemleri daha kuvvetli veya hassas bir şekilde yürürlüğe koymaya yarar. Fakat bu insan merkezli bakış, aletin gerçek kapasitelerini ancak kısmen idrak edebilir. Kemik aletler, yalnızca beyne ve zihne geri sürdüğümüz yönlendirici elin eyleminin bir uzantısı değildir, ayrıca minerallerin bir başka dönüşümü, bir başka örgütlenme biçimidir. Fakat bu bile hâlâ yeterli değildir. Alet de diğer cisimlerden ele uzanır, onların tarihine aittir, derindir. Onların dirençlerini, sınırlarını ve eşiklerini ele iletir; kendi dirençleriyle birlikte. Eğer zanaatkârın veya sanatçının atölyesinde elden ele bir öğrenim, hatta bir özöğrenim varsa, burada pedagog alettir. Çırak ustanın elini izler, alet cisimler üzerinde devinir, fakat öğrenme görülen eylemin taklidine indirgenemez. Zira çırağın aleti eline alması ve hem aletin hem elinin hem de aracılık ettiği diğer cisimlerin kudretlerini ve zaaflarını keşfetmesi gerekir. Böylece eli, yani sinir sistemi, kasları ve kemikleri için yeni kapasiteleri işe koşmayı öğrenir.

Fakat bütün bunlar bizi, etkilerimizin önemsiz olduğu sanısına yöneltmemeli. Tam aksine. Örgütlenmiş maddelerin etkileşimlerinin sürekli değişen asimetrileri içinde tarımın başlangıcının ve ormanların tarım arazisine dönüşümünün işaret ettiği ince antroposenden kapitalosene dek, elin ve beynin kudretlerinin aşırılaşmasına tanığız. Bu durumun temelinde ne doğamız denebilecek bir zaaf ne de beynimize ait doğa-üstü bir haslet yatar. Aksine beynin salgıladığı fikirlerin ve elin katalize ettiği, yani hızlandırdığı örgütlenme süreçlerinin giderek genel olarak canlılığın aleyhine dönmesidir söz konusu olan. Şu kara meşin, sanayinin ve gündelik yaşamın çarklarının, derin zaman olarak birikmiş maddenin potansiyellerini, bitkilerin ve hayvanların yok oluşunu tetikleyecek biçimde bir araya getirmesinin sessiz tanığıdır. Işıl ışıl lambalarımız, ekosistemleri tarumar eden, coğrafyaları sömürgeleştiren hidroelektrik santrallerine, termik santrallere ve madenlere bağlıdır. Burada bizi ne tesis edilen Tanrısal bakış ne de görüntüden bir şeyleri siliveren el çabukluğumuz kurtarabilir. Bu, elin insana ihanetidir belki de. O halde soru: Türsel yok oluşumuzun neredeyse kaçınılmaz bir son gibi hayal edilebildiği bir çağda neye güvenebiliriz? Şu küçük kaya parçasında arsızca çoğalan, derin zamanı doğrudan canlılık olarak örgütleyen yaşamın arsızlığına. İnsan kibirli olabilir, yaşamsa arsızdır.

Derin Zaman sergisinde, maddenin sûretler edinme tarihlerini idrak ediyoruz. Yeryüzü biçim almak için insanı beklemedi. İnsanın biçim alışı da yeryüzünün yaşamsal kuvvetlerinin bir ürünüydü. Şu taşlar, mineraller, renkler, aletler, kan ve kemik, hepsi de maddenin sûretleridir. Artık kendimizi sanki her şey insandan doğarmış gibi tarihin başına veya her şey insanın doğuşuna doğru çekiliyormuş gibi derin tarihin sonuna koyamayız. Bir taş nasıl ortasındaysa jeolojik tarihin, insan da öyle ortasındadır her şeyin. Derin zaman makinelerimiz, derin zaman kas ve damar, kaya ve boyadır. Sokaklarımızda yanan elektrikli lamba, gırtlağımızdan yükselen sözcüktür.

O halde zaman yalnızca birikmez. Düz bir çizgi gibi geçmişi ardında bırakarak ilerlemek yerine, daima bir başka geçmiş katmanını şimdiye ve geleceğe açarak helezonlar çizer. Bazı süreçlerin yoğunlaştığı kütleçekim alanlarıyla ve bazı süreçlerin hızlandığı merkezkaç alanlarıyla örülüdür. İşte Mezopotamya, işte buğday, işte tapınak. Coğrafya burada tarih hâline gelir, bir sıçrama vuku bulur. Fakat aynı zamanda tarih de coğrafya hâline gelir, jeoloğun ve arkeoloğun keşfedeceği taşlar, tohumlar ve hayvan kalıntıları olarak birikir. Müzelerimiz yanılmaktadır. Birbirlerinden ayrı bir İnsan ve Doğa tarihi yoktur, olsa olsa insanın bir doğa tarihi ve doğanın bir insan oluş tarihi vardır. Bu tarih artık modern kategorileştirme ilminin muştuladığı şekilde aletlerin ve kurumların, (erkek) insanın “doğaya” hâkimiyetindeki artışın nişânesi olduğu bir tarih olarak okunamaz. Aletler düşlerle, kurumlar oyunlarla birbirine karışır. Bedenlerimizi, ellerimizi devindiren kuvvet, yıldızlardan gezegenler, minerallerden canlılar, havadan sözcükler üreten yaşamın aynı arsız kuvvetidir.

Dişli, sanat pratiği aracılığıyla tarihi altüst etmemizi, kibrimizin perdesini yırtmamızı, kendi pratiklerimiz ile varoluşumuzu maddenin başkalaşımları silsilesi içinde yeniden tartmamızı ve en önemlisi, birkaç yüzyıldır takındığımız sûreti sorgulamamızı gerektiren sorular soruyor. Bir arkeoloğun titizliği, bir jeoloğun görgüsü, bir çiftçinin toprak sevgisi ve bir sanatçının duyarlığıyla maddenin her sûretinin ardında bir başka sûretin potansiyelinin yattığını, dönüşümler silsilesinde yeni bir dönüşümün, yeni bir sûretin de mümkün olduğunu hissettiriyor. Sanatı maddenin kalbine açan ya da sanatın kalbini maddenin etkinliğine açan sanatçıyla birlikte biz de kalplerimizi maddeye açalım. Bırakalım orada madde binbir yeni sûret edinsin, bir kibir uygarlığının yıkıntılarından yaşam arsızca yeniden filizlensin.